Opkomst van het Spoel

Al aan het begin van de 18e eeuw ontstaat de benaming ‘het Spoel’. De aangelegde sluis moet een einde maken aan de terugkerende wateroverlast in het Culemborgse Veld. Deze eerste sluis bij het Spoel wordt al snel onbruikbaar door de stijging van de Lek. Aansluitend kent het Spoel een rijke historie…

Verdediging van het ‘hart des lands’

Toen de Fransen in 1795 onder leiding van Napoleon opnieuw Nederland binnentrokken, werd ter hoogte van het Spoel een gat in de Lekdijk gemaakt om de polders onder water te zetten. Dit gat, een zogeheten coupure, werd verdedigd met een zware artillerieopstelling. In januari in datzelfde jaar moet bij deze ‘post’ aan het Spoel daadwerkelijk de strijd zijn geleverd. De Fransen konden de post onschadelijk maken en lieten het gat in de dijk weer dichten.

 

Op voorstel van Krayenhoff, Inspecteur-Generaal der Fortificatiën onder koning Willem I, werd in 1815 besloten om voor de verdediging van het ‘hart des lands’ de Nieuwe Hollandse Waterlinie aan te leggen. Het doel was door nauwkeurige beheersing van het peil het terrein 40 cm onder water te zetten. Hierdoor werd het zicht op de wegen maar ook op de sloten en bestaande vaarwegen weggenomen. Doorwaden en bevaren werden daardoor onmogelijk gemaakt.

 

Van sluis tot fort

Jan Blanken, de Inspecteur-Generaal van de Waterstaat, liet in 1815 een waaiersluis met een aarden batterij bij het Spoel aanleggen. Het bijzondere aan zo’n waaiersluis was dat de sluisdeuren ook tegen hoog water in konden worden geopend of gesloten.

 

Werk aan het Spoel is gebouwd in de periode 1816-1824 en had als doel de nabij gelegen waaiersluis te beschermen, één van de vijf in de Nieuwe Hollandse Waterlinie.
Samen met de onderwaterzettingvoorzieningen van Fort Everdingen kon hiermee de polder tussen Culemborg en de Diefdijk onder water worden gezet om Nederland te beschermen tegen de vijand.

 

De batterij werd in 1848 hervormd tot een heus fort. In de jaren 1876-1879 werden op Werk aan het Spoel vier bomvrije gebouwen gebouwd en voorzien van een aarden dekking. In 1853 werd de Kringenwet ingevoerd die met strenge bouwmaatregelen voorzag in een vrij uitzicht en schootsveld rondom de werken. Het afbreken, verbouwen, uitgraven en beplanten van de zogeheten ‘kringen’ was in deze wet geregeld. Rondom ieder vestingwerk lagen drie kringen, namelijk op 300, 600 en 1000 meter afstand. Zo mocht binnen de kleinste ring uitsluitend in hout worden gebouwd.

 

Trotsering van WOII

Aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog werd de Nieuwe Hollandse Waterlinie onder dreiging van een Duitse inval opnieuw versterkt. Tussen september 1939 en maart 1940 ontstonden er in de omgeving van Werk aan het Spoel en fort Everdingen groepsschuilplaatsen, mitrailleurkazematten en tankversperringen. Ten zuiden van het fort staat in een weiland een hoge vrijstaande muur. Deze ‘kogelvanger’ is het restant van een voormalige Duitse schietbaan.

 

Tijdens de Tweede Wereldoorlog hadden vliegtuigen en luchtlandingstroepen een overheersende rol. Na deze periode had de Nieuwe Hollandse Waterlinie haar oorspronkelijke functie definitief verloren. Het werkelijke einde gebeurde in 1951 bij het ongeldig maken van de Kringenwet. In de daaropvolgende jaren werd dan ook een groot aantal forten door het Ministerie van Defensie afgestoten. De forten Everdingen en het Spoel bleven echter in militair gebruik doordat zij als thuisbasis gingen dienen van de Explosieven Opruimingsdienst (EOD).

 

Helaas verdween in 1978 ook de waaiersluis bij het Spoel. Een poging om deze laatste houten waaiersluis onder bescherming van de Monumentenwet te krijgen had geen succes. Delen van de sluis zijn nog wel onder het dijklichaam aanwezig. Tot slot kwam Werk aan het Spoel op 26 februari 1960 op een tragische wijze in het nieuws, toen zich bij de vernietiging van afgekeurde munitie een hevige explosie voordeed. Hierbij vielen een dode en enkele zwaar gewonden.

 

Metamorfose tot cultureel element

In 2001 kwam Werk aan het Spoel in het bezit van de gemeente Culemborg. Naar een idee van Stichting Werk aan het Spoel onderging het terrein in 2007 een volledige metamorfose. Landschapsarchitect Ronald Rietveld en kunstenaar Erick de Lyon maakten de oorspronkelijke vorm van het fort op een andere manier zichtbaar. Het ontwerp bestaat uit een grassculptuur waarvan zowel historische als nieuwe elementen deel uitmaken. Tegenwoordig dient Werk aan het Spoel als thuishaven voor verschillende culturele evenementen.

Waterlinie verdedigingswerk het Spoel
De Waterlinie als verdedigingswerk
Historische Inundatiesluis het Spoel
Historische Inundatiesluis het Spoel
Werk aan het Spoel in de sneeuw - Luchtfoto januari 1942 geallieerden
Werk aan het Spoel in de sneeuw - Luchtfoto januari 1942 door geallieerden
Werk aan het Spoel amfitheater als grassculptuur ©JordVisser
Het reliëf van het Amfitheater - foto: Jord Visser